شود كه بنده و تمام اعمال و اوصافش از خداست كه بدون استحقاق از همان اول به دو بخشيده است و اين آگاهى عجب و خودبينى را از بين مىبرد و موجب شكر و خضوع و ترس از زوال نعمت مىشود و هر كس اين نكته را بداند به علم و عمل خود عجب نمىورزد ، چرا كه مىداند هر نعمتى از خداى متعال است ؛ از اين رو چون اصحاب رسول خدا ( ص ) در روز حنين بر نيرو و بسيارى افرادشان مطمئن شدند و لطف خدا را از ياد بردند و گفتند : امروز بر اثر كمى افراد مغلوب نمىشويم ، و به خودشان اعتماد كردند پس خداى متعال فرمود : وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ « 184 » . ابن عينيه روايت كرده كه ايّوب ( ع ) عرض كرد : خدايا مرا به اين بلا گرفتار كردى و هر بلايى بر من رسيده خواستهء تو را بر خواستهء خودم ترجيح داده‌ام . پس از ابرى به ده هزار صدا فرياد شد ، اى ايّوب ، چنين توفيقى را از كجا به دست آوردى ؟ راوى گفت : ايّوب خاكسترى برداشت و بر روى سرش نهاد و گفت : ( توفيق آن ) از تو است اى خدا ، از تو است اى خدا » پس ايّوب از فراموشى خود برگشت و ( توفيق ) آن را به خدا نسبت داد ؛ از اين رو خداى متعال فرمود : وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً « 185 » . پيامبر ( ص ) به يارانش فرمود : « هيچ يك از شما به عمل خود نجات نمىيابيد گفتند : تو هم اى رسول خدا ؟ فرمود : من هم مگر خدا مرا در رحمت خود غرق سازد . » « 186 »

--> ( 184 ) توبه / 26 : و در روز حنين ( نيز يارى نمود ) در آن هنگام كه فزونى جمعيت دشمن شما را به اعجاب آورده بود ولى هيچ مشكلى را براى شما حل نكرد و زمين با همهء وسعتش بر شما تنگ شد سپس پشت ( به دشمن ) كرده گريختيد . بيهقى در الدلايل از ربيع روايت كرده كه به مردى گفت : روز جنگ حنين به خاطر كمى عدّه مغلوب نشديم و آن سخن بر رسول خدا ( ص ) گران آمد . پس خداوند اين آيه را نازل فرمود : و يوم حنين اذا اعجبتكم كثرتكم ، در المنثور ، ج 3 ، ص 224 ، رجوع كنيد . ( 185 ) نور / 21 : و اگر فضل و رحمت الهى به سراغ شما نمىآمد احدى از شما هرگز پاك نمىشد . ( 186 ) حديث را بخارى و مسلم در صحيح ، ج 8 ، ص 141 ، از حديث عايشه روايت كرده است .